Clipperton, wyspa zapomnianych. Historia osadników z Isla de la Pasión

Na mapie Pacyfiku, mniej więcej 1100 kilometrów na południowy zachód od wybrzeży Meksyku, jest kropka, którą łatwo pomylić z zabrudzeniem na ekranie. To Clipperton: pierścień koralowca otaczający słonawą lagunę, bez źródeł słodkiej wody, bez portu i bez ludzi. Ląd ma tu 1,7 kilometra kwadratowego i wznosi się średnio dwa metry nad poziom oceanu. Jedyne wzniesienie to wulkaniczna Skała Clipperton, która ma 29 metrów.

Taka wyspa nie powinna mieć historii. A jednak ma jedną z najbardziej ponurych, jakie znam. Przez ponad sto lat spierały się o nią Francja i Meksyk, a po drodze wtrącali się Amerykanie i Brytyjczycy. Garnizon, który miał jej pilnować, został o niej zapomniany razem z kobietami i dziećmi. Skończyło się szkorbutem, utonięciami i latarnikiem, który ogłosił się królem.

Piszę o niej z dwóch powodów. Po pierwsze, to historia o tym, jak wielka polityka miele małych ludzi. Po drugie, na Clipperton ostrzyło sobie zęby jeszcze jedno towarzystwo: kalifornijscy hipisi, którzy chcieli tu założyć pierwsze na świecie państwo oparte na LSD. Ale o tym w osobnym tekście o Brotherhood of Eternal Love.

Gdzie leży Clipperton i jak wygląda?

Clipperton leży na 10° szerokości północnej, na wschodnim Pacyfiku. Do Acapulco jest stąd 1280 kilometrów, do Paryża ponad 10 tysięcy, a do najbliższego francuskiego lądu, wysp Markizów, około 3300. Najbliżej jest meksykańska wyspa Socorro, 945 kilometrów na północny zachód.

Wyspa jest właściwie atolem, choć geografowie się krzywią, bo psuje go wspomniana skała, czyli resztka dawnego wulkanu. Laguna od mniej więcej 170 lat jest odcięta od oceanu. Na powierzchni woda jest prawie słodka, w głębi słona i nasycona siarkowodorem. Ryb w niej nie ma. Jest za to miejsce nazywane Trou Sans Fond, „dziura bez dna”, głębokie na kilkadziesiąt metrów.

Prawdziwymi gospodarzami wyspy są ptaki i kraby. Clipperton ma jedną z największych na świecie kolonii głuptaków maskowych, a pomarańczowe kraby lądowe chodzą tu dosłownie wszędzie. Z ludzi bywają naukowcy, krótkofalowcy, rybacy na nielegalnych połowach i francuska marynarka. Na stałe nie mieszka nikt.

Île de la Passion: od Magellana do pirata

Możliwe, że wyspę widział już Magellan w 1521 roku, a na pewno ktoś z hiszpańskich wypraw z lat 20. XVI wieku. Pierwszą mapę narysowali jednak Francuzi. W Wielki Piątek, 3 kwietnia 1711 roku, dopłynął tu kupiec Michel Dubocage na statku La Découverte, a dzień później Martin de Chassiron na La Princesse. Skoro był czas Męki Pańskiej, wyspa dostała nazwę Île de la Passion. Po hiszpańsku Isla de la Pasión, i tak do dziś nazywają ją Meksykanie.

Nazwa, pod którą zna ją reszta świata, pochodzi od Johna Clippertona, angielskiego pirata i korsarza, który na początku XVIII wieku łupił hiszpańskie statki. Podobno przepływał w pobliżu, a według bardziej romantycznej wersji robił sobie na wyspie kryjówkę. Dowodów na to nie ma, ale wiadomo, że legenda o piracie sprzedaje się lepiej niż dziennik pokładowy kupca.

Guano, czyli o co właściwie się bito

W XIX wieku wyspy takie jak Clipperton miały jedną cenną rzecz: ptasie odchody. Guano, czyli tysiące lat zaschniętych odchodów morskich ptaków, było wtedy świetnym nawozem i surowcem do produkcji prochu. Państwa i firmy przejmowały bezludne wysepki tylko po to, żeby zeskrobywać z nich to, co zostawiły ptaki.

Francja formalnie zaanektowała Clipperton 17 listopada 1858 roku, dekretem Napoleona III. Obwieszczenie opublikowano w gazecie na Hawajach, wtedy jeszcze niepodległym królestwie, i na tym w zasadzie francuska obecność się skończyła. W latach 90. XIX wieku guano zaczęła tu wydobywać amerykańska Oceanic Phosphate Company, a pracowało dla niej najwyżej 25 ludzi. W 1897 roku przypłynęli Francuzi i kazali opuścić amerykańską flagę. Kilka tygodni później zjawiła się meksykańska kanonierka La Demócrata, wysadziła żołnierzy i wciągnęła na maszt flagę Meksyku.

Meksyk uważał, że wyspa należy mu się po Hiszpanii, bo hiszpańscy żeglarze widzieli ją jeszcze w XVI wieku. Francja odpowiadała, że widzieć to nie to samo co zająć. W 1909 roku oba kraje zgodziły się oddać spór do arbitrażu króla Włoch. Zanim zapadł wyrok, minęło 22 lata, a na wyspie wydarzyła się tragedia.

Meksykański garnizon kapitana Arnauda

W 1906 roku prezydent Porfirio Díaz postanowił pokazać, że Clipperton jest meksykański nie tylko na papierze. Na wyspie stanęła latarnia, a gubernatorem został kapitan Ramón Arnaud, urodzony w 1879 roku w Orizabie syn rodziny o francuskich korzeniach. Arnaud znał angielski i francuski, co w sporze z Francją miało się przydać. Sam traktował nominację jak zesłanie. Miał zresztą za sobą epizod dezercji z armii, za który odsiedział kilka miesięcy w wojskowym więzieniu, więc o odmowie nie było mowy.

Arnaud przypłynął z żoną, Alicią Rovirą. Z czasem na wyspie zamieszkało około stu osób: żołnierze z rodzinami, pracownicy brytyjskiej firmy wydobywającej guano, latarnik. Co dwa miesiące z Acapulco przypływał statek z zaopatrzeniem. Życie było nudne i ciężkie, ale dało się żyć. Dopóki statek przypływał.

W 1910 roku w Meksyku wybuchła rewolucja. Díaz musiał uciekać z kraju, władzę przejmowali kolejni generałowie, a o garnizonie na wyspie, której nikt nie widział na oczy, nikt w Meksyku nie pamiętał. Firma od guano zwinęła interes, bo nisko gatunkowy surowiec z Clipperton przestał się opłacać. Statki z zaopatrzeniem przypływały coraz rzadziej, aż w 1914 roku przestały przypływać w ogóle.

Rok 1914: odmowa, która kosztowała życie

28 lutego 1914 roku na rafie rozbił się amerykański szkuner Nokomis. Kilku marynarzy wsiadło do szalupy i dopłynęło do Acapulco po pomoc. Kilka miesięcy później zjawił się krążownik USS Cleveland, żeby zabrać rozbitków. Amerykanie opowiedzieli Arnaudowi, co się dzieje w Meksyku, i zaproponowali, że zabiorą wszystkich na ląd.

Arnaud odmówił. Wierzył, że meksykański statek lada dzień przypłynie, a według części historyków bał się też, że opuszczenie posterunku zostanie mu policzone jako druga dezercja. Z mieszkańców wyspy z Amerykanami odpłynął tylko przedstawiciel firmy od guano, Niemiec Gustav Schultz, który podobno postradał już zmysły.

Trudno mi tę decyzję jednoznacznie ocenić. Z jednej strony to wzorcowy przykład lojalności wobec obowiązku. Z drugiej strony Arnaud zdecydował nie tylko za siebie, ale i za kilkadziesiąt kobiet i dzieci. O tym, gdzie kończy się honor, a zaczyna głupota, pisałem kiedyś przy okazji Citroëna, który robił w konia nazistów. Na Clipperton ta granica okazała się śmiertelna.

Szkorbut i łódka za horyzontem

Kiedy skończyły się zapasy, mieszkańcy jedli ptaki, jaja i ryby z rafy. Brakowało jednego: witaminy C. Na wyspie rosło kilka palm kokosowych, a kokosy przydzielano kobietom i dzieciom. Mężczyźni zaczęli chorować na szkorbut. Puchły im dziąsła, wypadały zęby, otwierały się stare rany. W 1915 roku na piaszczystym brzegu laguny pochowano kilkanaście osób.

Gdzieś w tym czasie na horyzoncie pojawił się statek. Arnaud z trzema żołnierzami wsiadł do łódki i ruszył za nim. Statek ich nie zauważył albo nie chciał zauważyć, a łódka w drodze powrotnej się wywróciła. Wszyscy czterej utonęli na oczach rodzin. Większość źródeł podaje, że stało się to w 1915 roku, część mówi o 1916.

Victoriano Álvarez, król Clipperton

Na wyspie został jeden dorosły mężczyzna: latarnik Victoriano Álvarez. Do tej pory trzymał się na uboczu. Teraz, mając do dyspozycji jedyną broń na wyspie i kilkanaście bezbronnych kobiet i dzieci, ogłosił się królem.

Jego panowanie trwało ponad rok i było zwykłym terrorem. Álvarez gwałcił kobiety, a te, które stawiały opór, zabijał. Pozostałe żyły w strachu, karmiąc dzieci tym, co dało się złapać na rafie. Pomoc nie przychodziła, bo nikt nie wiedział, że jest potrzebna.

17 lipca 1917 roku Álvarez przyszedł po Tirzę Rendón, swoją ulubioną ofiarę. Tirza i Alicia Rovira Arnaud zabiły go młotkiem. Następnego dnia mały syn kapitana zobaczył na horyzoncie okręt.

USS Yorktown i jedenaścioro ocalałych

Okręt był amerykańską kanonierką USS Yorktown. Trwała pierwsza wojna światowa i Amerykanie sprawdzali odległe wyspy, czy nie chowają się przy nich niemieckie okręty. Zamiast Niemców marynarze znaleźli na brzegu wychudzone kobiety i dzieci, które biegły do nich z krzykiem.

18 lipca 1917 roku Yorktown zabrał z Clipperton ostatnich mieszkańców: cztery kobiety (Tirzę Rendón, Alicię Rovirę Arnaud, Altagracię Quiroz i nastoletnią Rosalíę) oraz siedmioro dzieci. Z około stu osób, które mieszkały tu kilka lat wcześniej, przeżyło jedenaścioro.

Historia długo żyła głównie w Meksyku. Kolumbijska pisarka Laura Restrepo opisała ją w powieści La isla de la pasión z 1989 roku, w której Alicia i Tirza prowadzą ocalałych przez najgorsze miesiące. Kiedy w 1978 roku na Clipperton przypłynął Jacques-Yves Cousteau, żeby nakręcić film Clipperton: The Island that Time Forgot, zabrał ze sobą jednego z ocalałych z 1917 roku.

Wyrok króla Włoch: Clipperton dla Francji

W 1931 roku, 22 lata po zgłoszeniu sprawy, Wiktor Emanuel III wydał wyrok. Uznał, że w 1858 roku wyspa była ziemią niczyją, a Francja zajęła ją zgodnie z ówczesnym prawem: wysłała statek i publicznie ogłosiła aneksję. To, że przez kolejne dekady nic tam nie robiła, a Meksyk trzymał tam garnizon i ludzi, nie miało znaczenia. Na wyspie bez mieszkańców, uznali prawnicy króla, nie trzeba administracji, żeby być jej właścicielem.

Meksyk przyjął wyrok, choć tamtejsza prasa uznała, że włoski król po prostu sprzyjał Francji. W 1934 roku Meksykanie wykreślili Isla de la Pasión ze swojej konstytucji, a rok później Francja formalnie przejęła wyspę. Sprawa Clipperton do dziś jest omawiana w podręcznikach prawa międzynarodowego. Dla mnie jest przede wszystkim przypomnieniem, że prawo do ziemi i prawo do życia na niej to dwie różne rzeczy.

Amerykanie, świnie i bomba atomowa

Po wyroku o wyspie przypominano sobie tylko od święta. W 1938 roku na ryby pod Clipperton przypłynął prezydent Franklin D. Roosevelt; jedną z zebranych wtedy gąbek nazwano na jego cześć Callyspongia roosevelti. W grudniu 1944 roku, bez pytania Francji o zgodę, US Navy postawiła na wyspie stację meteorologiczną z 24 marynarzami. Francuski minister spraw zagranicznych Georges Bidault nazwał to „bardzo upokarzającym”. Amerykanie wyjechali w październiku 1945 roku, zostawiając po sobie złom, amunicję i wrak okrętu desantowego, który osiadł na rafie.

Najlepsze, co człowiek zrobił dla Clipperton, zrobił w 1958 roku ornitolog Ken Stager z muzeum w Los Angeles. Zastał na wyspie stado zdziczałych świń, sprowadzonych kiedyś przez górników od guano. Świnie zjadały ptaki i jaja: z kolonii głuptaków zostało kilkaset sztuk. Stager wziął strzelbę i zastrzelił wszystkie 58 świń. W 2003 roku na wyspie gniazdowało już ponad 110 tysięcy głuptaków maskowych i 25 tysięcy brunatnych. Jego historia zainspirowała później założenie organizacji Island Conservation, która usuwa gatunki inwazyjne z wysp na całym świecie.

Po utracie Algierii w 1962 roku francuskie wojsko rozważało Clipperton jako nowy poligon do prób atomowych. Pomysł odpadł przez klimat i odległość, ale w latach 1966–1969 Francja wysyłała na wyspę misje „Bougainville”, które mierzyły opad promieniotwórczy po próbach na Pacyfiku. W latach 80. snuto plany przekopania rafy, budowy portu rybackiego i osiedlenia na wyspie Polinezyjczyków. Wszystko skończyło się na studiach wykonalności.

Clipperton dzisiaj: tablica, flaga i plastik

Dziś Clipperton jest niezamieszkaną własnością państwa francuskiego, zarządzaną bezpośrednio przez ministra ds. terytoriów zamorskich. Od 2022 roku oficjalnie nazywa się La Passion–Clipperton, co jest miłym ukłonem w stronę historii. Raz do roku przypływa francuski okręt w ramach misji nazywanych „Passion”: marynarze odnawiają tablicę, wieszają nową flagę i zbierają śmieci. W 2023 roku zebrali z plaż ponad 200 kilogramów plastiku i belę kokainy, którą morze wyrzuciło na brzeg.

Po co Francji ta kropka na mapie? Chodzi o morze. Od 2018 roku wyłączna strefa ekonomiczna wokół Clipperton ma 431 tysięcy kilometrów kwadratowych, czyli jest większa niż cała Polska. Na dnie leżą konkrecje polimetaliczne, a w wodzie pływa tuńczyk, przy którym rzadkie francuskie patrole nie nadążają za nielegalnymi połowami. Żeby te prawa utrzymać, trzeba od czasu do czasu pokazać, że wyspa jest używana. Stąd coroczna wizyta i salutowanie przy tablicy.

Moje zdanie

Najbardziej uderza mnie w tej historii zestawienie dwóch skal. Na jednej szali są państwa, które przez sto lat spierały się o prawa do kawałka koralowca, wynajmowały prawników i czekały na wyrok króla. Na drugiej jest garstka ludzi, których wysłano tam w imieniu jednego z tych państw i o których to państwo zapomniało, gdy tylko miało ważniejsze sprawy.

Wyrok z 1931 roku mówi, że Francja była właścicielem wyspy przez cały ten czas. Jeśli tak, to właściciel przez dekady nie zainteresował się nawet tym, czy ktoś na jego ziemi umiera z głodu. A ludzie, którzy na niej faktycznie żyli i ginęli, w sporze o własność w ogóle się nie liczyli.

Clipperton ma jeszcze jedną dziwną kartę. Pół wieku po tragedii garnizonu dwóch Amerykanów z kręgu kalifornijskich hipisów pochyliło się nad atlasem i uznało, że to idealne miejsce na niepodległe państwo zbudowane na LSD. Brzmi jak żart, ale wysłali nawet emisariusza do Francji. Tę historię opowiadam w tekście o Brotherhood of Eternal Love.

Źródła zdjęć

Wszystkie zdjęcia pochodzą z Wikimedia Commons:

• Clipperton z helikoptera, 2026 i marynarze przy tablicy, 2025: Marine nationale, Licence Ouverte.
• Plan Île de la Passion, 1711: domena publiczna.
• Skała Clipperton, 1899: rycina z „Bulletin of the Museum of Comparative Zoology”, CC0.
• Kapitan Ramón Arnaud, Alicia Rovira Arnaud i ocaleni na pokładzie USS Yorktown: domena publiczna.
• Obóz US Navy, 1944: Naval History and Heritage Command, domena publiczna.
• Głuptak nad laguną, 2000: Shannon Rankin, NOAA, domena publiczna.